Opmaak uitschakelen
Certificaat van toegankelijkheid Voor de gekeurde pagina's van de website http://www.handicap-studie.nl

Ondersteuning van studenten met autisme

-
Ondersteuning van studenten met autisme
">
Studenten met een stoornis in het autistisch spectrum (ASS) hebben soms extra ondersteuning nodig tijdens hun studie. Op deze pagina is informatie te vinden over de ondersteuning van studenten met ASS en welke dingen wel (en niet) werken.
Via de volgende links navigeert u snel naar het onderwerp waar u meer over wilt weten:

Autisme algemeen

Voor verdiepende informatie over terminologie, theorieën, diagnoses en onderzoek kunt u terecht op:

www.autisme.nl

www.autisme.online

www.participate-autisme.be/go/nl/what_is_autisme/de_triade.cfm

Op de Amerikaanse technologie website arstechnica.com ervaart u hoe het is om alle prikkels ongefilterd binnen te krijgen. Het geeft een idee van hoe mensen met ASS de wereld om zich heen ervaren.

Een handige website voor jongvolwassenen met autisme (studietips, etc.): http://kabass.be/studeren/studeren-met-ass

Instroom

Overgang van vo/mbo naar ho

Om de overgang van het voortgezet onderwijs naar het mbo of ho in goede banen te leiden is het belangrijk dat: 


  1. de student met ASS een studie kiest die bij hem past 

  2. de student goed wordt voorbereid op de nieuwe studie
  3. de overdracht van de informatie naar de vervolgopleiding goed geregeld is
  4. de student vanaf de instroom goede begeleiding krijgt en de studievoortgang in de gaten wordt gehouden.
Jongeren met ASS hebben vaak moeite om hun eigen wil of mentale staat te beschrijven. Daardoor hebben ze vaak extra problemen met het maken van een studie-of beroepskeuze.

Het lectoraat Rehabilitatie van de Hanze Hogeschool heeft een cursus Kieskeurig ontwikkeld die zich richt op ondersteuning van leerlingen in het middelbaar onderwijs met ASS bij het kiezen van een vervolgopleiding. Meer informatie is te vinden op de website www.begeleidleren.nl

Collega’s van de Arteveldhogeschool in Gent hebben een mooie documentaire gemaakt over Studeren met Autisme met de titel “Geprikkeld om te weten” te bekijken via:  http://www.studerenmetautisme.be/site/documentaire-nederlands-ondertiteld/

Studiekeuzegesprekken

Studenten met ASS hebben extra baat bij een studiekeuzegesprek, omdat zij tijdens het studeren belemmeringen kunnen ondervinden. Belangrijke aandachtspunten voor een studiekeuzegesprek zijn: een veilige sfeer, een open en realistische houding, kennis over beschikbare extra voorzieningen. 


Een veilige sfeer


Een rustige, prikkelarme ruimte.
Indien gewenst is er een ouder of begeleider aanwezig.
Er is voldoende tijd ingeruimd.
De student voelt zich welkom.

Een open en realistische houding

Zonder vooroordelen of aannames.
Zijn de belemmering wel dan niet vakinhoudelijk relevant?
Welke standaard werkvormen in het curriculum kunnen mogelijk belemmerend zijn?
Zijn daar oplossingen voor in de vorm van extra training of alternatieve werkvormen?


Kennis over beschikbare voorzieningen

Welke aanpassingen en voorzieningen kan de opleiding bieden?
Zijn alternatieve werkvormen en toetsvormen mogelijk en hoe wordt dat geregeld?
Is er extra begeleiding mogelijk?

Meer informatie over de aanpak en vaardigheden voor het voeren van een nuttig studiekeuzegesprek met studenten met een functiebeperking is te lezen in de trainingsmap 'Studiekeuzegesprekken'. Kijk hiervoor in de Bibliotheek -> Tools.


Informatieoverdracht

De student heeft in het voortgezet onderwijs bepaalde begeleiding en ondersteuning gekregen en daarbij gebruik gemaakt van voorzieningen of hulpmiddelen. Vaak is er een transitiedocument opgesteld waarin staat wat de specifieke competenties en ondersteuningsbehoeften zijn van de student. Vraag de student om dit mee te nemen. 
Een voorbeeld van een transitiedocument is als bijlage opgenomen in het protocol 'Overgang leerlingen met autisme van vo naar vervolgonderwijs'. In dit protocol wordt het traject van overgang van voortgezet onderwijs naar vervolgopleiding omschreven met een duidelijk stappenplan dat is gekoppeld aan een kalender.


Intake

In een intakegesprek worden afspraken gemaakt over voorzieningen en extra begeleiding. Om als professional een nuttig intakegesprek te kunnen voeren, is het nodig om goed op de hoogte te zijn van de beschikbare voorzieningen op de onderwijsinstelling.
Gebruik voor het inventariseren en vastleggen van voorzieningen een intakeformulier. Een voorbeeld van een intakeformulier vindt u in de Reader Autisme.

Begeleiding

Tips en hulpmiddelen voor een begeleidingsgesprek:

Do’s en don'ts in gesprekken met studenten met ASS

Wat
Wel Niet
Manier van gesprek voeren Structuur aanbrengen.
Maak vooraf een agenda en stuur die naar de student zodat hij weet waar het gesprek over gaat. Benoem het doel van het gesprek, geef de volgorde van onderwerpen aan. Hou je zoveel mogelijk aan deze agenda. Koppel terug aan het eind, herhaal afspraken en leg die vast.

Van de hak op de tak springen.
Iemand met ASS neemt de dingen vaak in detail waar en heeft daardoor weinig overzicht. Als hij niet weet wat hem te wachten staat en er geen duidelijke lijn in het gesprek zit zal hij snel afhaken en hoort niet meer wat er gezegd wordt.

Taalgebruik Heldere taal gebruiken die voor één uitleg vatbaar is.
Vermijd zoveel mogelijk spreekwoorden en gezegdes! Probeer ook zoveel mogelijk non-verbale communicatie te vermijden of maak die waar mogelijk expliciet. Als je lacht 'dat vind ik leuk' of als je knikt 'dat is wat ik bedoel'.
Spreekwoorden en gezegdes gebruiken.
Bijvoorbeeld: 'Mijn deur staat altijd open'.
Mensen met ASS horen vaak niet wat er impliciet wordt bedoeld. Ze horen alleen de letterlijke, feitelijke informatie maar snappen niet de achterliggende boodschap. Die is hier: je kunt me altijd om hulp vragen. De persoon met ASS zal denken dat je altijd met de deur open zit te werken.
Afspraken Een stappenplan maken voor het monitoren.
Maak een planning voor vervolggesprekken (liefst steeds op dezelfde dag en tijd). Voer gesprekken aan de hand van concrete vragen.
Vage afspraken maken, bijvoorbeeld: 'Laten we eerst maar eens even zien hoe het gaat.'
Het kan zijn dat de student op dit moment zelf nog niet goed weet of en welke aanpassingen hij nodig heeft. Ga ervan uit dat de student niet zelf aan de bel trekt als het niet goed gaat. Het even aanzien zegt hem niets. Als het fout gaat laat hij het er vaak bij zitten. 

Studieloopbaan

gesprekken

Zorg er zelf voor dat de docenten, studieadviseurs of studieloopbaanbegeleiders geïnformeerd zijn.
Zeg ook tegen de student dat je dat gaat doen. Benoem de verantwoordelijkheden en leg afspraken daarover schriftelijk vast. Geef ook duidelijke informatie bij wie de student moet zijn in de trant van:
een vraag over de lesstof stel je aan de docent van de module,
een vraag over tentamens stel je aan het studiecentrum, een vraag over voorzieningen zoals extra tentamentijd of een aparte ruimte stel je aan de decaan.
Het initiatief bij de student laten, bijvoorbeeld 'Dus dan vertel je het zelf aan de studieadviseur?'
Eenmaal begonnen met de studie zijn er zoveel veranderingen en ingewikkelde situaties dat dit vaak teveel gevraagd is. Gevolg is dat begeleiders niet op de hoogte zijn van zijn situatie.
Zelfstandigheid Open staan voor aanwezigheid van begeleiders of ouders bij een gesprek.
Zij hebben kijk op eerdere ervaringen en kunnen nuttige informatie inbrengen. Accepteer dat er grenzen zijn aan de zelfstandigheid van een student met ASS.
Aanwezigheid van ouders of begeleiders weigeren bij intake of gesprek.
'Je komt op een instelling voor Hoger Onderwijs toch niet meer met je ouders aan?'
Men gaat ervan uit dat studenten in het HO hun eigen hulpvraag kunnen stellen. Dat is bij studenten met ASS vaak juist niet het geval. Dan is het goed dat er ouders of begeleiders aanwezig zijn bij een gesprek om die vraag wel te kunnen stellen.

Praktisch hulpmiddel voor studenten en begeleiders

In 2011 ontwikkelde Roy Houtkamp, een afstudeerder met ASS van de opleiding Toegepaste Psychologie van Hogeschool Fontys in opdracht van het studentendecanaat een praktisch hulpmiddel voor studenten en hun begeleiders: het Autisme Zelfonderzoek. Dit hulpmiddel bouwt verder op een aantal relevante aandachtspunten in de begeleiding van studenten met ASS: zelfstandigheid, initiatief, communicatie, prikkels, overzicht en verwerking. De uitkomst is een persoonlijk profiel
.

Tussen oktober 2012 en april 2013 hebben 30 autistische studenten meegewerkt aan het zelfonderzoek. Ze konden zichzelf als het ware ‘scoren’. Studenten zijn erg tevreden over het aangereikte hulpmiddel. Het helpt inzichtelijk maken waar de problemen liggen en biedt nuttige informatie voor bijvoorbeeld gesprekken met studieloopbaanbegeleiders.

Voor de actuele versie van het Autisme Zelfonderzoek, zie bijlage hiernaast. Het zelfonderzoek is ook verkrijgbaar bij het decanaat van Fontys. 

Begeleidingsvormen


Een aantal onderwijsinstellingen hebben groepsgewijze voorzieningen voor studenten met ASS ontwikkeld. Doel is om de relatief hoge studieuitval (1,5 keer zo vaak als andere studenten met een functiebeperking) van studenten met ASS te helpen voorkomen en de zelfstandigheid te bevorderen.

Koppeling aan vaste begeleider


Bij de VU is er de mogelijkheid dat een student met ASS en/of AD(H)D wordt gekoppeld aan een vaste begeleider. Onderwerpen binnen de begeleiding zijn:
- Planning en structuur
- Communicatie / samenwerken met medestudenten en docenten
- Studietips
- Regelingen en voorzieningen.
Zie verder www.vu.nl/autisme
Contactpersoon: Arieke Duijzer, e-mail: a.e.duijzer@vu.nl

Op de ICT opleiding bij Windesheim worden docentcoaches en studentcoaches ingezet voor extra begeleiding. Studenten kunnen ook een summer course volgen en een competentietraining om beter met hun ASS om te gaan en te leren van andere studenten met gelijksoortige problemen.
Contactpersoon: JM.Platenkamp@windesheim.nl   
Voor meer informatie, zie de presentatie over Begeleiding (download hiernaast).

Studiebegeleidingsgroepen

Studenten komen regelmatig, bijvoorbeeld een keer per week, samen onder begeleiding van deskundigen. Dit kan een (studenten)psycholoog zijn en/of een deskundige van een autismeteam. Meestal staat de studievoortgang en studieplanning centraal in deze bijeenkomsten. Er wordt aandacht besteed aan moeilijkheden bij het plannen en uitvoeren van opdrachten. Ook ervaringen met zaken als samenwerken, communicatie met docenten, stress en dergelijke worden besproken.

Een voorbeeld hiervan is de Studieondersteuningsgroep voor studenten met een diagnose in het autistisch spectrum (SASS) op de universiteit van Utrecht. Deze groep komt wekelijks bijeen en wordt geleid door studentenpsychologen en Altrecht. Ook biedt de Universiteit Utrecht een Speciaal programma voor aankomende studenten met ASS in de introductietijd.
Contactpersoon: Marjan Merton, e-mail: M.A.Merton@uu.nl

Zelfmanagementtraining

Onder leiding van deskundigen van binnen en/of buiten de instelling krijgen studenten met ASS een training om hun kwalificatiekansen op de arbeidsmarkt te verbeteren. In de training worden vaardigheden aangeleerd als communiceren en solliciteren. Ook hier kunnen studiemaatjes worden ingezet om de student met ASS tussen de trainingsdagen door te begeleiden. De maatjes zijn ook aanwezig bij de trainingen.

Een dergelijke training is ontwikkeld door Seneca/HAN, het expertisecentrum voor sport, arbeid en gezondheid van de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen, binnen het project 'Autisme werkt wel', www.autismewerktwel.nl. Er is een handboek voor studenten met ASS en trainers beschikbaar om aan te bieden aan andere hogescholen.
Contactpersoon: Sarah Detaille, e-mail: Sarah.Detaille@han.nl

Senior studiecoaches voor studenten met een vorm van autisme

Projectbureau het Netwerkhuis heeft samen met Fontys Hogeschool ICT Eindhoven een project studieondersteuning voor studenten met een vorm van autisme met behulp van vrijwillige studiecoaches ontwikkeld. Het project is financieel mede mogelijk gemaakt door Startfoundation.

Ongeveer 5% van het aantal studenten aan de Hogeschool Fontys heeft te maken met een vorm van autisme. Dat percentage is de laatste jaren toegenomen. Omdat een aantal van deze jongeren tijdens hun studie problemen ervaart, hebben het Netwerkhuis en Hogeschool Fontys ICT een pool opgezet van (vrijwillige) studiecoaches. Deze - veelal senioren – gaan de jongeren voornamelijk ondersteunen met het inrichten en structureren van hun studie. Voor meer informatie over de opzet en uitvoering van het project kunt u terecht bij Marian Geling, email: M.Geling@hetnetwerkhuis.nl

Kunstcoaching 

Atelier KunstMaat biedt begeleiding speciaal voor studenten op de kunstacademie met een functiebeperking in het autistische spectrum (ASS) en aan autisme gerelateerde problematiek

Het specialistische karakter van de begeleiding richt zich met name op de kunstvakopleidingen binnen het regulier beroepsonderwijs.
Atelier KunstMaat werkt met gekwalificeerde professionals, bekend met de kwaliteitseisen van het hbo-kunstonderwijs en het ‘studeren met een functiebeperking’.
Voor meer informatie: www.atelierkunstmaat.nl

Financiering van groepsbegeleiding

In de lumpsumbekostiging ontvangen de onderwijsinstellingen geld voor de begeleiding van studenten met een functiebeperking. Dit geld is niet geoormerkt. Het management beslist uiteindelijk hoeveel geld wordt besteed aan begeleiding en voorzieningen voor deze groep studenten. 
Door samen te werken met behandelaars zoals de GGZ kunnen de kosten deels verhaald worden op de zorgverzekeraars van de studenten. Die moeten daarvoor wel over een verwijzing naar de behandelaar beschikken. Soms is het mogelijk een project gefinancierd te krijgen met steun van een extern fonds zoals in het Fontys project.

Wilt u zelf een begeleidingsgroep opstarten?
Voor hulp daarbij kunt u terecht bij handicap + studie: mailto:algemeen@handicap-studie.nl. Voor onderlinge uitwisseling van kennis en ervaringen op dit gebied kunt u ook de contactpersonen benaderen die vermeld staan bij de diverse vormen van groepsbegeleiding.

Heeft u cijfers nodig voor de onderbouwing van uw plannen?
In de Bibliotheek/Onderzoek vindt u onderzoekscijfers, aanbevelingen en papers over het onderwerp studeren met een functiebeperking. Voor specifiek onderzoek naar studeren met Autisme: bekijk het inventariserend onderzoek onder autistische studenten van Fontys Hogescholen via http://adylahwords.wordpress.com/tag/onderzoek/

Individuele hulp voor de student met ASS


Soms biedt groepsgewijze ondersteuning te weinig soelaas en is er extra individuele begeleiding nodig. De student kan dan de hulp inroepen van externe studiecoaches die gespecialiseerd zijn in de begeleiding van studenten met ASS.

In het hoger onderwijs bestaat geen rugzak meer waaruit extra individuele begeleiding bekostigd kan worden. De student moet dergelijke ondersteuning zelf betalen. Beschikt de student over een Persoonsgebonden budget (PGB) dan kan hij/zij daarmee soms extra begeleiding zelf bekostigen mits deze niet onderwijsinhoudelijk van aard is. De nadruk moet dan liggen op het aanleren van vaardigheden zoals het plannen en organiseren van de studie en het communiceren met docenten en medestudenten.

Begeleiding bij afstuderen

Wat de docent/afstudeerbegeleider kan doen: 


  • duidelijke afspraken maken, bij voorkeur schriftelijk
  •  mogelijkheid bieden voor extra feedback
  • mogelijkheid bieden voor het stellen van vragen per e-mail of telefoon
  
  • ondersteuning geven bij planning, hulp bij het maken van een stappenplan
  • geregeld controleren of de student op de goede weg is, maak hierover afspraken met de student. 


Hulpmiddelen voor de docent


handicap + studie heeft een aantal producten ontwikkeld voor de begeleiding van studenten met ASS

Reader studeren met ASS


Deze reader bevat informatie over autisme, de kenmerken van de student met ASS en tips voor zowel de docent als de student. De reader is te downloaden via deze pagina of te vinden op onze website onder Bibliotheek/functiebeperkingen.

Digitale expertise module studeren met ASS


Een e-learning module voor docenten over het ASS vriendelijk maken van de leeromgeving. In ca. 45 minuten leert u alles over de belemmeringen die de student met ASS ervaart in de verschillende leeromgevingen en krijgt u daarvoor oplossingen aangereikt in de vorm van 'quick wins' en ideale situaties. Kijk op www.expertisemodule.nl voor een korte demonstratie. Voor informatie over prijs en leveringsvoorwaarden neemt u contact op met handicap + studie via algemeen@handicap-studie.nl.

Training Autisme en AD(H)D voor onderwijsprofessionals


Een eendaagse training over de belemmeringen die studenten met AD(H)D of autisme tegenkomen tijdens hun studie. Wat hebben deze studenten (extra) nodig en hoe kunnen docenten of begeleiders dit efficiënt aanbieden? Klik op Agenda voor actuele data en meer informatie. 

Hulpmiddelen voor de student



ICT-tools


Zowel in de reader, de module als in de training worden oplossingen aan de hand gedaan om de belemmeringen in de leeromgeving op te lossen. Vaak is het gebruik van ICT-tools daarbij een uitkomst. 
Maar welke tool werkt voor welke belemmering?

Mindmapprogramma’s zijn bij uitstek geschikt voor het structureren van informatie, het verduidelijken van een complexe structuur of theorie, het duiden van de samenhang tussen verschillende studieonderdelen of het aangeven van onderscheid tussen hoofd en bijzaken. Voorbeelden van gratis mindmap programma’s zijn Mindmeister en Freemind. Kijk voor meer informatie over toepassing en gebruik op siho.phl.be/node/58 (Mindmeister) en siho.phl.be/node/62 (Freemind).

Presentatieprogramma’s kunnen helpen bij het verduidelijken van taal door middel van beeld en symbolen. Zij bieden u de mogelijkheid om de lesstof op verschillende manieren te presenteren. Met behulp van presentatieprogramma’s kunnen ook studenten op een alternatieve manier aantonen wat ze hebben geleerd. Voorbeelden zijn: Prezi: siho.phl.be/node/38, Moviemaker: siho.phl.be/node/43, Sparkol: siho.phl.be/node/85, Microsoft Photostory: siho.phl.be/node/55 en Camstudio.

Met interactieve programma’s kunt u studenten op verschillende manieren laten aantonen wat ze hebben geleerd. Voorbeelden zijn: eXeLearning: siho.phl.be/node/59. Met dit programma biedt u ook mogelijkheden om studenten zichzelf te laten inschatten en bij te sturen door middel van feedback en testjes. Met Glogster: siho.phl.be/node/56 kunnen studenten eigen uiteenzettingen en voordrachten maken waarmee u kunt inspelen op de eigen interesses en belangstelling van de student.

Programma’s om te communiceren via de computer zoals digitale platforms bijvoorbeeld Blackboard forum: siho.phl.be/node/21. Met programma’s als Dropbox: siho.phl.be/node/48 en Join Me: siho.phl.be/node/81 kunt u studenten laten samenwerken in projecten. Op de website van Stichting Inclusief Hoger Onderwijs, www.siho.be staat veel informatie over het gebruik en de toepassing van deze programma's.

De app ‘Studie coach’ vergroot de zelfredzaamheid van studenten met autisme of met een andere beperking in de informatieverwerking. De Studie coach geeft stap voor stap uitleg en tips om een probleem zo zelfstandig mogelijk op te lossen, bijvoorbeeld over het lesrooster, thuisstudie, toetsen, opdrachten en stage. Met name voor beginnende studenten in het middelbaar en hoger beroepsonderwijs blijkt de Studie coach een goed hulpmiddel. Want vooral bij het starten van een opleiding wordt een beroep gedaan op juist die vaardigheden die voor jongeren met autisme vaak lastig zijn: plannen, organiseren, samenwerken en communiceren.

De Studie coach is verkrijgbaar voor Android via Google Play (versie 4.4 of hoger) en voor de IPhone in de Apple store.

De Studie coach is ontwikkeld door het Dr. Leo Kannerhuis, het landelijk Expertise- en Behandelcentrum voor Autisme. De Studie coach is mede gefinancierd door de Provincie Gelderland.

Screenshot app Studeercoach

Stagehulpmiddelen


Praktische werkmap voor stagiaires met autisme: Een digitaal Portfolio, wat een hulpmiddel kan zijn om werk te vinden en te behouden. In een beveiligde netwerkomgeving kan de student met tekst, foto’s en filmpjes competenties goed in beeld brengen voor zichzelf maar ook voor zijn toekomstige werkgever. Kijk op 
www.toekomstportfolio.nl voor een demo.

Stageplaatsen


In samenwerking met UWV biedt Noxqs-labs een leertraject en baan ICT aan voor gemiddeld of bovengemiddeld intelligente Wajongers met ASS: http://www.noxqs.nl/tag/noxqs-labs/

Shell biedt in samenwerking met handicap + studie stages aan voor hbo en wo studenten. Ook KPN is op zoek naar studenten en afstudeerders met een functiebeperking. Voor meer informatie, zie de pagina Nieuws op onze website.
 

Publicaties: 
Over de kwaliteiten van werknemers met ASS: 'Oog voor Detail' Psychologie Magazine, april 2012